Vier zittende figuren. Uitgestrekte armen, lichamen naar elkaar toe gedraaid. Iemand houdt zich bezig met de hand van een ander; daarnaast staat een voet centraal.
Misschien herken je de afbeelding: in teksten over de geschiedenis van massage komen we haar vaak tegen. In het vorige artikel verscheen ze al even. Nu blijven we er wat langer bij stilstaan. Zien we hier werkelijk massage?
Wat zien we en wat vullen we zelf in?
De behandeling van handen en voeten is op de afbeelding goed te herkennen. De precieze bewegingen en het doel ervan zijn echter moeilijker vast te stellen.
Als masseuse denk ik hierbij meteen aan aanraking en behandeling. Dat is een natuurlijke associatie, maar op zichzelf geen voldoende historisch bewijs. Om de scène te begrijpen, moeten we ook naar de omgeving en de bijbehorende teksten kijken.
Wikimedia Commons deelt deze afbeelding in bij manicure en pedicure. Het is dus de moeite waard om na te gaan hoe onderzoekers die het graf nader bestudeerden, de scène beschreven. [1]
Een beschrijving van meer dan een eeuw geleden
In zijn archeologische publicatie uit 1907 ging Jean Capart uitvoerig in op de scènes in het graf. Bij de onderste scène met hand- en voetbehandelingen beschreef hij nagelverzorging: de tenen van een zittende man worden behandeld, terwijl daarnaast de hand van een ander wordt verzorgd.
Capart vertaalde ook de korte dialoog bij de scène. In zijn interpretatie vraagt de man die wordt behandeld om hem geen pijn te doen. De andere man stelt hem gerust: hij zal handelen zoals de man het wenst.
Daardoor komt de scène ineens heel dichtbij. Je kunt je gemakkelijk voorstellen hoe iemand zijn hand of voet aan een ander toevertrouwt en ondertussen aangeeft wat onprettig voelt.
We geven de dialoog hier in onze eigen woorden weer, op basis van Caparts toenmalige interpretatie. [2]
Waarom is de omgeving van de afbeelding belangrijk?
Het graf van Ankhmahor dateert uit de zesde dynastie van het Egyptische Oude Rijk. Tot de bewaard gebleven decoraties behoren inscripties en scènes van menselijke activiteiten. Eén los detail vertelt ons daarom maar weinig over het geheel. [3]
De inscripties herinneren ons eraan dat oude afbeeldingen vaak ook schriftelijke aanwijzingen bevatten. Om die te begrijpen, is deskundigheid nodig: een beweging die ons vandaag vertrouwd lijkt, kan in haar oorspronkelijke omgeving een andere betekenis hebben.
Wat vertelt deze scène ons?
Op basis van de afbeelding alleen kunnen we niet vaststellen dat we massage of voetreflexologie in de huidige betekenis zien. Daarvoor zou meer bewijs nodig zijn.
Voor mij schuilt het interessante erin dat de afbeelding ons uitnodigt om aandachtiger te kijken. Eerst menen we iets te herkennen; zodra we de bronnen lezen, ontstaan nieuwe vragen. Wat doen deze mensen precies? Waarom kwam deze scène op de wand van het graf terecht? Hoeveel begrijpen we vanuit onze eigen ervaring, en wat kunnen we werkelijk onderbouwen?
In de geschiedenis van massage vind ik zulke vragen net zo interessant als een jaartal of een naam.
In het volgende historische artikel verleggen we onze aandacht van afbeeldingen naar geschreven bronnen. We reizen naar India en onderzoeken hoe een later handschrift veel oudere kennis kan bewaren.
