Wanneer ik masseer, vraag ik me soms af: hoe is dit allemaal begonnen? Wie ontdekte als eerste dat aanraken, wrijven of kneden met de handen een ander mens kon helpen?
Het zou mooi zijn als we één naam of plaats konden noemen. Maar de bewaard gebleven bronnen vertellen een veel veelzijdiger verhaal. Massage kwam voor in tal van oosterse en westerse culturen. Daarom moeten we op verschillende plekken naar de oorsprong zoeken. [1]
Egypte: een afbeelding die vragen oproept
Wie over de geschiedenis van massage leest, komt vaak een scène tegen uit het graf van Ankhmahor in Saqqara. Op de afbeelding houdt iemand zich bezig met de hand van een ander; bij een ander paar staat de voet centraal.
Op het eerste gezicht zou je gemakkelijk zeggen: hier werd al gemasseerd!
Toch kunnen we een oude afbeelding niet altijd eenduidig uitleggen met de begrippen van nu. Wikimedia Commons plaatst deze scène bij manicure en pedicure. Daarom zou ik de afbeelding op zichzelf niet beschouwen als bewijs dat ze massage of voetreflexologie in de huidige betekenis laat zien. [2]
Juist dat maakt historisch speurwerk zo boeiend: wat we zien en wat we er met zekerheid uit kunnen afleiden, zijn twee verschillende vragen.
India: wanneer teksten vertellen
In India bieden naast afbeeldingen ook geschreven tradities belangrijke aanknopingspunten. In ayurvedische teksten is massage verbonden met de verzorging van het lichaam. Ook behandelingen met olie hebben een plaats binnen deze traditie. [3]
Bij een bewaard gebleven handschrift moeten we echter twee momenten onderscheiden: wanneer het exemplaar is gemaakt en wanneer de tekst die het bevat, is ontstaan. Een latere kopie kan veel oudere kennis doorgeven.
Het handschrift toont dus niet noodzakelijk het moment waarop iets begon. Het geeft ons vooral een inkijkje in de manier waarop kennis werd bewaard en doorgegeven.
China: op het spoor van een handillustratie
Een bijzonder aanschouwelijk voorbeeld uit de Chinese traditie is een tuina-illustratie in een boek uit 1817. Ze toont de handpalm en onderarm van een kind en gaat vergezeld van behandelinstructies. De afbeelding is nog altijd te bekijken in de Wellcome Collection. [4]
Deze afbeelding gaat concreet over een behandeling met de handen. Het jaartal hoort echter bij het afgebeelde boek: het betekent niet dat de traditie zelf in 1817 begon.
Wie was dan de eerste?
Op basis van deze bronnen kunnen we niet één uitvinder aanwijzen. In verschillende culturen komen we behandelingen van het lichaam met de handen tegen, gebaseerd op uiteenlopende opvattingen.
Voor mij maakt juist dat de geschiedenis van massage zo interessant. Elke bewaard gebleven afbeelding en tekst biedt een nieuwe mogelijkheid om dichter bij de wereld van mensen uit het verleden te komen.
In het volgende historische artikel bekijken we de Egyptische scène met hand- en voetbehandelingen van dichterbij. Wat vertelt ze ons — en welke vragen blijven onbeantwoord?
